อวนผี 600 ปีไม่สลาย ทะเลไทยจ่ายราคา
25 เมษายน 2569
อวนผีชิ้นเดียวจับ-ฆ่า-จับซ้ำไม่มีวันหยุดไปอีก 600 ปี สำรวจปี 2025 เจอ 606 ชิ้นในทะเลไทย 96% ของเหยื่อไม่ใช่เป้าหมายการประมง
606 ชิ้น — กว่า 1,200 ตารางเมตร — กองรวมกันได้เท่าสนามฟุตบอลขนาดเล็ก ทั้งหมดนี้คืออวนและเชือกที่ถูกทิ้งอยู่ใต้ทะเลไทย เป็นตัวเลขจากการสำรวจภาคสนามที่ตีพิมพ์ต้นปี 2025
อวนผี (ghost net) คือเครื่องมือประมงที่ถูกทิ้ง สูญหาย หรือตัดปล่อยลงทะเล ไม่มีเจ้าของ ไม่มีคนดึงกลับ แต่ยังจับสัตว์ทะเลได้ทุกวัน อวนไนลอนสมัยใหม่ใช้เวลา 600-800 ปีกว่าจะย่อยสลาย ตลอดช่วงเวลานั้นมันไม่ได้นิ่งอยู่กับที่ กระแสน้ำพัดพา หินเกี่ยวให้เปลี่ยนรูปร่าง ทุกรูปร่างใหม่คือกับดักแบบใหม่
ตัวเลขจากสำรวจจริง
ทีมนักวิทยาศาสตร์ทางทะเลและอาสาสมัครใช้โปรโตคอล MARsCI ลงสำรวจไซต์ดำน้ำทั่วอ่าวไทยและฝั่งอันดามัน ผลลัพธ์ที่ Mongabay รายงานเดือนมกราคม 2025 ชัดเจน:
- อวนผีที่พบ: 606 ชิ้น กว่า 1,200 ตร.ม.
- สัตว์ที่ติดอวน: 96% ไม่ใช่ชนิดเป้าหมาย
- อวนที่ทีมกู้ขึ้นได้: 98% ของที่เจอ
- อวนที่รีไซเคิลได้จริง: แค่ 1%
ตัวเลขสุดท้ายเจ็บที่สุด อาสาสมัครเสี่ยงดำลงไปกู้ขึ้นมาได้เกือบทั้งหมด แต่อวนที่เอาเข้าเครื่องรีไซเคิลได้มีแค่ 1% ที่เหลือเปรอะสิ่งมีชีวิตเกาะแน่นจนต้องส่งฝังกลบเหมือนขยะครัวเรือน
วงจรฆ่าที่ไม่มีวันหยุด
อวนผีไม่ได้จับแค่ครั้งเดียว มันจับ — ฆ่า — ล่อ — แล้วจับใหม่ ซ้ำแล้วซ้ำเล่าในวงจรที่นักชีววิทยาทางทะเลเรียกว่า วงจรประมงผี (ghost fishing loop)
ลำดับเหตุการณ์: อวนดักปลาหรือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง สัตว์ดิ้นส่งสัญญาณออกไป นักล่าอย่างบาราคูด้า ปลาสาก ปลาไหลมอเรย์ เข้ามากิน นักล่าเองก็ติดอวนตาม ซากดึงดูดสัตว์กินซาก — ปู ปลิงทะเล ปลาเล็ก — ซึ่งก็ติดอวนอีก วนไปไม่รู้จบ
นอกจากจับสัตว์ อวนผียังคลุมปะการังจนตาย บังแสง ขวางน้ำไหล แถมเป็นแหล่งเพาะโรคและสิ่งมีชีวิตรุกราน ปะการังที่ใช้เวลาโตหลายสิบปีหายไปได้ในหนึ่งฤดูกาล แนวปะการังกระแสแรงอย่างแถวแสมสารเป็นจุดที่อวนเกี่ยวติดง่ายที่สุด
ตัวเลขระดับโลก: ปลาวาฬ โลมา และปลาโลมาขนาดเล็กราว 300,000 ตัวต่อปีตายจากการติดอวน ในน่านน้ำไทยมีรายงานฉลามวาฬ วาฬบรูด้า และเต่ากระติดอวนผี แต่ข้อมูลสำรวจอย่างเป็นระบบยังมีน้อย
13 ไซต์ 6 จังหวัด ปัญหาเดียวกัน
งานวิจัยตีพิมพ์ใน Frontiers in Marine Science ปี 2025 สำรวจยอดหินโดดใต้น้ำทั่วอ่าวไทยตั้งแต่พฤศจิกายน 2024 ถึงเมษายน 2025 ครอบคลุม 13 จุดใน 6 จังหวัด: ตราด จันทบุรี ระยอง ชลบุรี ชุมพร และสุราษฎร์ธานี
ผลยืนยันสิ่งที่ข้อมูลภาคประชาชนบอก อวนผีกระจุกตัวบนยอดหินโดด ซึ่งเป็นจุดรวมสัตว์ทะเลหนาแน่นที่สุดและเป็นจุดดำน้ำยอดนิยม พบทั้งอวน ตาข่าย เบ็ด สาย และลอบ
อันตรายต่อเนื่องคือไมโครพลาสติก เมื่อไนลอนและโพลีเอทิลีนแตกตัว มันกลายเป็นอนุภาคเล็กพอให้สัตว์กรองกิน — ฟองน้ำ หอยสองฝา กระเบนราหู — ส่งต่อขึ้นไปในห่วงโซ่อาหารจนถึงอาหารทะเลที่ชุมชนชายฝั่งพึ่งพา
ยอดหินโดดแถวชุมพรที่ขึ้นชื่อเรื่องปะการังดำ กับเกาะขามที่สัตหีบ ล้วนอยู่ในกลุ่มที่พบอวนผี ทุกจุดที่นักดำน้ำอยากไปคือจุดเดียวกับที่อวนผีทำลาย
ใครเก็บ ใครจ่าย
สามกลุ่มทำงานหนักที่สุด ไม่มีกลุ่มไหนเป็นคนก่อปัญหา
โครงการ Net Free Seas ของ Environmental Justice Foundation เริ่มปี 2019 ร่วมมือกับชุมชนประมงพื้นบ้านเก็บและรีไซเคิลอวนผี ปี 2025 มีชุมชนเข้าร่วม 47 แห่ง รีไซเคิลเครื่องมือประมงเก่าไปแล้วราว 130 ตัน เปลี่ยนเป็นชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ เครื่องครัว และสินค้าอื่นผ่านบริษัท Qualy กว่า 50,000 ชิ้น
แต่ขนาดยังไม่พอ เป้าหมายปี 2027 คือ 40 ศูนย์เก็บ รีไซเคิล 100 ตันต่อปี ขณะที่ทั่วโลกอวนผีเข้าทะเลปีละเกือบล้านตัน
ด้านนโยบาย SEAFDEC จัดประชุมเชิงปฏิบัติการที่กรุงเทพฯ 31 มีนาคม 2026 ร่างแนวปฏิบัติระดับภูมิภาค แต่กฎหมายบังคับยังไม่มี ไทยยังไม่มีกฎหมายระบุว่าเจ้าของเรือต้องรับผิดชอบค่ากำจัดอวนที่ทิ้ง ค่าใช้จ่ายจึงตกอยู่กับอาสาสมัคร องค์กรพัฒนาเอกชน และทะเลเอง
- ชุมชน Net Free Seas: 47 แห่งทั่วไทย
- อวนที่รีไซเคิลแล้ว: ~130 ตัน
- เป้า 2027: 40 ศูนย์ 100 ตัน/ปี
- สินค้าจากอวนผี: 50,000+ ชิ้น (ผ่าน Qualy)
- กฎหมายรับผิดชอบอวนผี: ยังไม่มี
คำถามที่ยังไม่มีคำตอบ: ใครควรจ่าย? เจ้าของเรืออวนลาก? ผู้ส่งออกอาหารทะเล? อุตสาหกรรมท่องเที่ยวดำน้ำที่รับผลกระทบ? หรือผู้เสียภาษีไทยผ่านงบกรมทะเลฯ? ตราบใดที่ไม่มีกฎหมายกำหนด คำตอบจะตกอยู่กับอาสาสมัครที่ลงไปตัดอวนทีละชิ้น
นักดำน้ำทำอะไรได้บ้าง
รายงานสำคัญกว่าลงไปกู้ นักดำน้ำส่วนใหญ่ไม่มีอุปกรณ์และทักษะที่จะดึงอวนออกจากปะการังโดยไม่ทำให้เสียหายเพิ่ม ตัดอวนที่ตึงในกระแสน้ำอาจทำให้ตาข่ายหวนกลับมาพันตัวนักดำน้ำเอง
โปรโตคอล MARsCI ที่ใช้ในการสำรวจทั่วไทยปี 2025 เปิดให้อาสาสมัครช่วยได้โดยไม่ต้องแตะอวน: ถ่ายรูป ประเมินขนาด บันทึกสัตว์ที่ติด และส่งข้อมูลเข้าฐานข้อมูลกลาง ข้อมูลเหล่านี้ช่วยทีมกู้จัดลำดับว่าจะลงจุดไหนก่อน
สำหรับนักดำน้ำที่ผ่านการฝึกกู้อวน:
- ทีมขั้นต่ำ 3 คน — 1 คนเป็นเซฟตี้ ห้ามดำคนเดียว
- ใช้ line cutter ไม่ใช่มีดดำน้ำ — ใบมีดหยักใกล้เอ็นที่ตึงเสี่ยงพันมาก
- ตัดจากนอกเข้าใน — ออกห่างจากปะการังเพื่อลดความเสียหาย
- ใส่ถุงแล้วนำขึ้นทันที — ปล่อยอวนที่ตัดแล้วลอยอยู่ก็แค่ย้ายปัญหา
- บันทึกทุกครั้ง ผ่าน MARsCI, Ghost Diving หรือเจ้าหน้าที่อุทยานฯ
แม้ไม่ได้แตะอวนเลย แค่ถ่ายรูปติด GPS แล้วส่งรายงาน ก็ช่วยให้ทีมกู้ไปถึงยอดหินโดดในอ่าวไทยได้เร็วขึ้นหลายสัปดาห์ จุดที่เราอยากลงดำกับจุดที่อวนผีทำลาย มักเป็นหินก้อนเดียวกัน
